Kapsllëkuështë vështirësi e shpeshtë gjatë periudhës së fëmijërisë dhe shpeshherë mendohet se është alternativë normale e defekimit, e cila do të zgjidhet me rritjen e moshës. Mundësia për intervenim të hershëm shpeshherë nuk shfrytëzohet, kurse kjo mund të rezultojë në komplikime, siç janë fizura anale, mbajtjta e feceve dhe inkontinenca fekale/enkopreza. Parandalimi i kapsllëkut përqendrohet te ndryshimi në kohë i mënyrës së të ushqyerit dhe stërvitja për defekimgjatë procesit të ngrënies. Trajtimi i kapsllëkut varet edhe nga mosha e fëmijës si dhe nga kohëzgjatja e simtomave. Ky procres mund të përfshij edukimin, ndryshmin e mënyrës së të ushqyerit dhe farmakoterapinë, vetëm ose të kombinuar. 
 
Çka është kapsllëku?
Konstipacioni ose kapsllëku përgjithsisht definohet si çrregullim i cili karakterizohet me vështirësi të vazhdueshme ose thjeshtë me fece jo të plotë dhe/ose lëvizje të rralla të zorrës së trashë (një herë në 3-4 ditë ose më rrallë). Ajo është simptom, nuk është sëmundje. 
Karakterizohet me (kriteret Rome III)
-vështirësi të thkeksuar gjatë defekimit;
-ndjenja e shkarkimit jo të plotë;
-fece të fortë;
-më pak se 3 lëvizje të zorrës së trashë, në javë.

Kapsllëku (konstipacioni) është problem i shpeshtë në periudhën e fëmijërisë dhe shpesh konsiderohet si variant normal i defekimitcila do të zgjidhet kur fëmija të bëhen më i mëshuar.

Kapsllëku kronikkur simptomet zgjasin më pak se 12 javë(rrjedhimishtgjatë 1 viti dhe paraqiten > 25% e feceve

 

Kapsllëku te 95% e rasteve i detyrohet funksionalitetit të kapsllëkut, kurse vetëm më pak se 5% i detyrohet dëmtimit organik. 
Në patogjenezën e sëmundjes kemi dy patofiziologji të ndryshme të cilat shpesh përputhen: 
 -Dëmtimi i lëvizjes së zorrës së trashë;

 -Dëmtimi në tretjen e ushqimit.
Zorra e trashë ka funksion: 
-absorbimi i lëngut;
-fermentimi bakterial;
-formacioni i feceve;
-eliminimi i feceve.

Qasja diagnostike
Në qasjen diagnostike, qëllimi kryesor është:
• Përjashtimi i sëmundjes organike ose i kapsllëkut të shkaktuar nga barnat;
• Diferencimi i tipit të kapsllëkut funksional (shkarkimi normal ose i ngadaltë ose fece jo konsistente); 
• Trajtimi efikas ose i sigurt i problemit (lehtësimi i defekimitose eliminimi i simptomeve përkatëse).
Kapsllëkut (konsitpacioni), gjegjësish inkontinenca fekale, vetëm te 5% e rasteve është për shkak të natyrës organike, siç janë keqfunksionet anorektale dhe ato spinale. Ajo madje te 95% e rasteve është për shkakt të natyrës funksionale, gjegjësisht, prania e saj nuk ka sëmundje konkrete si bazë. Arsye kryesore për paraqitjen e konstipacionit funksional te fëmijët është të ushqyerit i keq, stërvitja jo e duhur për defekim, pastaj edhe lidhshmëria psikologjike sa i përket sjelljes së keqe të fëmijës, mospërshtatja te fëmijët, frika nga defikimi, etj.

Ky lloj i kapsllëkut më shpesh haset pas moshës 2 vjeçare, nuk ekziston distension (zgjerim) abdominal, fëmijët përparojnë mirë me peshën trupore, nuk ka kequshqyerje, tonusi anal është normal, kemi fece në hapësirën rektale, dhe, nëse zbatohet edhe irigografi ose biopsi anale, ata janë me sasira të rregullta. 
Në qasjen diagnostike te kapsllëku funksional, gjithmonë duhet të përjashtojmë çdo dyshim për bazën organike të problemit. Pastaj, duhet të bëjmë dallimin nëse bëhet fjalë për shkarkim normal ose të ngadalshëm. Ajo që është edhe më e rëndësishme për pacientët, duhet të jepet trajtim efikas dhe i sigurt që të zgjidhet problemi i kapsllëkut, gjegjësisht, të lehtësohet defekimi dhe të eliminohen simptomet të cilët lidhen me të. 


Trajtimi

Sa i përket terapisë dhe masave të cilat mund të ndërmerren për të trajtuar kapsllëkun, gjithmonë fillohet me intervenime jo farmaceutike.Ky është trajtim ku këshillohet konsumi i lëngjeve, konsumi i qumështit deri në 500 ml/24 orë, intervenime nutriente(lëngje dhe pemë– kumbulla, dardha, pjeshka, kivi, portokall, vishnje, fik, duke evituar ushqimin adsorbues), si dhe konsumi i suplementeve me fibra. Megjithatë, të gjithë “udhëheqësit” botëror për këtë gjendje, konkludojnë se intervenimi jo farmaceutik shpeshherë nuk është i mjaftushëm. Si linjë e parë e preparateve të cilat rekomandohen për trajtimin e kapsllëkut janë laksativët osmotik (PEG, Laktulose) CBT, BF, laksativët PPT. Si zgjedhje e parë e mjeteve laksative për fëmijë, që rekomandohet nga ESPGHAN, është PolyethyleneGlycol (PEG) oseMacrogol 3350. Ky ka aftësi dhe mekanizëm unik të veprimit që dallohen nga laksativët tjerë osmotik. Ka më pak ndikime anësore, paraqet substancë inerte– zero efekt mbi mikroflorën, nuk krijon gazra. Efekti i saj osmotik është më i dobët, andaj ka më pak rrezik nga dehidratimi dhe nga humbja e elektroliteve (që janë shumë të rëndësishëm te fëmijët e vegjël).


Tejkalimi afatgjatë i problemit

Pasi të zgjidhet problemi i kapsllëkut, gjegjësisht, kur fëmiju do të ketë konzistencë normale të feceve, atëherë kalojmë në stërvitjen për defekim. Ky konsiderohet si segment shumë i rëndësishëm i trajtimit të këtij çrregullimi te fëmijët, sepse me stërvitje të duhur nuk do të vjen deri te riparaqitja.Stërvitja bëhet edhe në kushte shtëpiake ku fëmijën e lëmë të ulur në tualet5-10 minuta pas ngrënies/vaktit. Është e nevojshme të mbahet një ditar për defekimin e fëmijës dhe ky ditar i jepet mjekut. Kjo stërvitje bëhet për një periudhë prej 2-3 muaj, që fëmijës t’i jepet kohë e mjaftueshme që të fiton shprehi për defekim, por në të njejtën kohë të mos i bëhet presion psikologjik. 
 
Ass. dr. Natasha ÇushkovaNikoçevska, pediatër, IPSH„Zhan Mitrev“ 
 
 
„Todlerët“ janë fëmijët me moshë nga12 deri36 muaj, kurse në këtë moshë vështirë se mund të flitet për çfarëdo shprehije te fëmijët, përfshirë këtu edhe shprehitë për ngrënie.Kështu, kemi ditë kur në aspektin sasior konsumojnë shumë pak, kurse disa ditë tjera ju duket sikur vazhdimisht „brejnë“ diçka tërë ditën. Ndonjëherë ndodh të kërkojnë të njejtin ushqim ose produkt ushqimor çdo ditë për disa javë, dhe pastaj papritur pushojnë dhe me muaj nuk e kërkojnë të njejtin produkt ose ushqim. 
Çdo fëmijë është një tregim në vetëvete, andaj është shumë me rëdësi që t’i mos i krahësojmë fëmijët sipas sasisë së ushqimit të ngrënë, pavarsisht nëse bëhet fjalë për vëllezër ose motëra, ose për shokun/shoqen më të ngushtë. 
 
Specifike për todlerët (fëmijët që sa kanë filluar të ecin) është se janë nazeli, andaj ndonjëra nga reagimet e mëposhtëme është normale për ta:
-       Të refuzojnë ushqime/produkte vetëm sepse nuk ua pëlqejnë ngjyrën, teksturën ose erën
-       Të konsumojnë vetëm disa(2-3)produkte të ndryshme tërë muajin
-       Të refuzojnë të pranojnë ushqime të reja
-       Të humbasin interes për ushqimin të cilin deri atëherë e kanë preferuar
-       Të dëshirojnë të hanë vetëm me lugë ose vetëm me pirunë.
Me këto reaksione, fëmija dëshiron të tregoj kontroll dhe të ushtroj pavarsisnë.Nëse edhe pos këtyre reagimeve, ai vazhdon të përparoj me rritjen dhe zhvillimin e tij, atëherë s’ka pse të brengoseni. Ju gel vetëm të siguroni ushqim lehtësisht të kapshëm dhe t’ia mësoni shprehitë për ushqyerje të shëndetshme.
 
Fëmijët nuk duhet dhe nuk mund t’i ushqeni me forcëPor, mund t’ju ofroni porcion zbavitës dhe t’ua mësoni shprehitë e shëndetshme të të ushqyerit.
 
Shprehitë e shëndetshme të të ushqyerit
-       Lëreni fëmijën vetë të vendos se sa do të hajë. Më mirë t’i ofroni një porcion të vogël me çka do të leni hapësirë që fëmijë vetë të kërkoj më shumë.
 
-       Keni durim.Ofroni produkte të reja më shpesh. Me siguri, pas refuzimit të 15-të, fëmija përfundimisht do ta provon atë që i ofrohet.Por, mund të shërbeheni edhe me disa gënjeshtra “të bardha”. Shfrytëzoni tregimin e Marinarit Popaj dhe spinaqit, por Popajnë zëvendësojeni me heroin e tij/saj të preferuar,kurse spinaqin me perimin problematik.Zakonisht, japin rezultatet e preferuara.
 
-       Bëhuni argëtues. Prisni ushqimin në forma të ndryshme të pazakonta (mund të përdorni kallëfe për keka). Bëni mini-versione të vakteve të zakonshme. Krijoni tregim në pjatën e fëmijës. Bashkarisht mund të shpikni edhe emëra të veçantë për pemët dhe perimet (për shembull, gjethet e veçanta të brokolit janë drunjët e vegjël), me çka do ta afroni fëmijën me ushqimin të cilin do të duhet ta konsumojë, por edhe do a bëni vaktin më argëtues.
 
-       Ofroni zgjedhje.Në vend që vetëm të insistoni që të hajë perime, lejoni që ai të zgjedh, për shmebull: „A dëshiron brokoli ose lule lakër për drekë?“
 
-       Përzijeni të vjetrën me të renë. Nëse doni sjellni produkte të reja, por mos e ofroni vetëm atë, por bëni kombinim të porcionit me produktin që ai tashmë e pëlqen. Kështu, produkti i ri mund të kalon pa u vërejtur.
 
-       Përdorni salce të shëndetshme. Humusi, salca, ajka, salce të dendura për sallatë janë burim i mirë për “lyrje“të pjesëve të pemëve dhe perimeve.
 
-       Bëhuni shembull. Fëmijët janë pasqyrë e sjelles së prindërve. Nëse ju ushqeheni shëndetshëm, edhe fëmija juaj më lehtë dhe më shpejtë do t’i pranojë shprehitë e shëndetshme të të ushqyerit.
 

Porcione të mira
-       Paralajmëroni fëmijën rreth 15 minuta më herët para se të bëhet gati ushqimi që të mund të mbroj me lojën në kohë, t’i laj duart, por edhe që të kuptoj se vakti (porcioni) është aktivitet i rëndësishme i cili nuk duhet të anashkalohet
-       Fëmijët e pëlqejnë rutinën dhe, faktikisht, vetëm ashtu mund të funksionojnë.Rutina është e nevojshme për shkak të diciplinës, por edhe për të prevenuar urinë e cila do t’i bëj fëmijët “rënkues“. Andaj, përcaktoni terminet për vaktet kryesore të ditës, dhe caktoni vendin e uljes rreth tryezës për çdo anëtarë të familjes.
-       Vaktetjanë kohë për argëtim me familjen. Atëherë nuk duhet të shikohet televizor, të shfletohet interneti ose të luhet me celular, ose të luhet me kukulla në tryezë.Kjo është koha kur do të pyetet se si kaloi dita, të bëhet plan për aktivitete argëtuese pas ngrënies. Preferohet që fëmijët dhe të rriturit të qëndrojnë pran tryezës deri sa të mbaroj së ngrëni edhe anëtari i fundit i familjes. 
-       Në këtë moshë mos impononi rregulla lidhur me përdorimin e pajijseve në tryezë.Fëmijët më shumë e duan lugën se sa pirunën, edhe nëse nuk është zgjedhje e duhur, lërni, dhe përqendrohuni te ajo se çka do të hajë fëmija.
 
Vëndosni rrend në vaktet
Todlerëtduhet të hanë çdo 3-4 orë, kurse kjo don të thotë3 vakte, 2 mezedhe shumë lëngje(më shumë ujë, minimalisht lëngje dhe qumësht) gjatë ditës. Pavarsisht se mund të ju duket se ka ngrënë shumë gjatë vaktit kryesor, gjegjësisht, nuk është ashtu, dhe kjo nuk do t’i mnbaj të plotë barkunderi në vaktin tjetër.Andaj, preferohet që t’i ofroni mezë të shëndetshme si jogurt pemësh, pjesë molle ose shprishë drithërash.Por, me rëndësi është që mezjatë jetë disa orë para vaktit kryesor, që të mund të uritet sërish deri në vaktin kryesor.
Nëse fëmija nuk dëshiron të haj vaktin kryesor, atëherë ofroni ati meze të shëndetshme ushqyese disa orë më vonë. Nëse nuk dëshiron ta hajëmezen, ofroni sërsih ushqim në vakrin vijues.Zakonisht, lëshojnë pe në vaktin e dytë.
 
Çka nuk guxoni të bëni
Mos e detyroni me dhunë që fëmijët ta boshadisin pjatën, madje as të hanë kur jeni ju të uritur. Edhe fëmijët, edhepse të vegjël dhe akoma zhvillohen, kanë indikator të brendshëm që tregojnë se janë të uritur ose kur janë ngopur. Respektoni këtë dhe besoni këtyre indikatorëve.Përveç kësaj, kjo do të ndikon edhe në vetëbesimin dhe zgjedhjen e tyre. 
Mos gatuani disa porcionenë të njejtën kohë duke i plotësuar dëshirat çdo anëtari të familjes, shtëpia juaj nuk është restoran. Fëmijët mund dhe duhet të parrin pjesë në zgjedhjen e menysë për drekë, dhe negocitat mbarojnë këtu. Ajo që është zgjedhur për t’u gatuar, duhet edhe të hahet. Nëse dikush ka ndërruar mendjen, mund ta presmezen ose vaktin tjetër, por jo të fitoj opsion tjetër për drekë.
Shumë me rëndësi është të mos e tregoni brengosjen dhe shqetësimin tuaj për refuzimin e ushqimit para fëmijës.Madje, asmos bëni shtypje indirekte mbi fëmijën.Fëmija ndjen shtypje edhe kur nuk është direkt, si: „Patjetër ta hash spinaqin!“ Fëmija edhe ashtu vazhdimisht kërkon vëmendje,kjo vetëm do ta ndihmoj që më lehtë të arrij te ajo vëmendje, dhe do të provoj ta shfrytëzoj dhe për nevoja tjera në të ardhmen.

 
Infeksionet respiratore të kanaleve të sipërmet respiratore janë sëmundje më e përhapur që hasen në praktikën e përditshme në moshën fëmijrore, tipike për vjeshtën, dimërin dhe për pranverën e hershme.Më shumë se 50% e pacientëve që vijnë te mjeku kanë infeksione të kanaleve të sipërme respiratore, dhe atë fëmijë me moshë deri 5 vjeçare me mesatare prej 3-9 herë mesatarisht në vit. Në këtë kategori bëjnë pjesë fëmijët që vizitojnë çerdhe dhe fëmijët që kanë vëllezër ose motra më të moshuara që shkojnë në shkollë dhe i bartin infeksionet në shtëpi.
 
Cilët janë shkaktarët më të shpesht
Shkaktarët më të shpesht të infeksioneve janë viruset, bakteriet dhe mikoplazmat. Infeksionet paraqiten si riniti, faringiti, otiti, sinusiti dhe laringiti, të shoqëruar me simptome më të lehta ose më të vështira të sëmundjes.
 
Në80-90% të infeksioneve janë me prejardhje virale, ku shkaktar më të shpesht janë: rinoviruset, virusi respator-sinciciel, virusi korona, virusi i influenzës dhe adenovirusi. Fotografia klinike manifestohet polimorfe. Paraqitet rritje e temperaturës me simptome të qarta katarale, rrjedhje e hundës, lotimi i syve, teshje dhe kollitje. Fotografia klinike plotësohet mengjirje, kokëdhimbje e lehtë, dhimbje në fyt, lodhje etj.
 
Te10% e rasteve, më shpesh te mosha më e madhe se 5 vjeçare, shkaktarë të infeksioneve janë bakteriet të tipit streptokoki, stafilokoki, hemofilusi influenze dhe të tjera. Kur bëhet fjalë për infeksion bakterial, përfshihet gjendja e përgjithshme e fëmijës;ai është i lodhur, mjaft febrile, shpesh e intoksikuar dhe e zbehtë, ka dhimbje në fyt për dhe i vështirësohet gëlltitja, shpesh ka bymim të enëve rajonale limfatike, oreks të reduktuar, etj.
 

Diagnostifikimi i hershëm është i rëndësishëm
Shumë është me rëndësi që në kohë të diagnostifikohen faktorët etiologjik, gjegjësisht shkaktarët e infeksionet me anamnezë të marrë mirë nga prindërit, me kontrollim klinik i cilin duhet të jetë gjithpërfshirës, të plotësohet me analiza plotësuese laboratorike me çka do të vërtetohet diagoza e saktë. Nga kjo varet edhe shërimi i mëtejshëm te fëmija. Gjatë infeksionit bakterial, japim antibiotik të përshtatshëm për shkaktarin, kurse te infeksioni viral trajtimi është simptomatik, me dhënien e antipiretikëve, vitaminave, lëngjeve dhe ushqimit të shëndetshëm. Në gjendje të këtilla, dhënia e antibiotikëve përjashtohet! 
 
Kur të drejtohemi te mjeku
Natyrisht parashtrohet pyetja: si dhe kur duhet fëmiju të dërgohet në mjek?
Nëse fëmiju ka sekretim në hundë, nëse kollitet, sidopmos kur qëndron në pozitën shtrirë, nëse nuk ka temperaturë, nëse është në humor të mirë dhe ka oreks normal atëherë rregullisht duhet të pastrohet hunda me pika të njelmëta, të pritet që fëmiju të shërohet, gjegjësisht fëmiju të shërohet në kushte shtëpiake. Në gjendje të këtilla, ku shërimi ec mirë dhe gjendja nuk keqësohet, nuk ka nevojë për vizitë te mjeku.
 
Nëse fëmiju ka temeprtaurë të lartë, që shoqërohet me kollitje dhe sekretim nga hunda, nëse nuk është në humor dhe vështirë merr frymë, nëse shumicën e kohës është në krevat, nuk dëshiron të ha ose vjell, atëherë vizita në mjek/pediatër është e domodsdoshme.
 
Prindërit janë ata të cilët duhet të kujdesen që fëmijun që ha ushqim të shëndetshëm, e pasur me minerale dhe vitamina, të ketë gjumë të mirë dhe mjedis të shëndoshë.Në atë mënyrë, forcohet dhe mbështetet imuniteti i fëmijut, si vegël më e rëndësishme për mirëmbajtjen e shëndetit.
 
Shëndeti mental te fëmijët është shumë i brishtë dhe i nënshtrohet çdo lloje të dhunës, kërcënimit, keqëpërdorimit, frikësimit ose dominimit agresiv. Dhuna nga bashkëmoshatarët i paraqet të gjithë këto forma të lartëpërmendura. 

Çka është sjelle e dhunëshme?

Sjellja e dhunëshme është sjellje e pa dëshiruar, agresive e cila më shpesh manifestohet edhe te fëmijët në moshë shkollore.

Parimisht, paraqet agresion fizik ose verbal e cila përsëritet ose ka potencial të përgatitet me kalimin e kohës. Të dy anët, fëmijët të cilët keqtrajtohen dhe ato të cilët i keqtrajtojnë tjerët, mund të kenë probleme serioze dhe afatgjate.

            
Paraqitet në forma të ndryshme
 

  • Verbalisht– çdo lloj i përqeshjes, thirrja në emëra shumtues, ofendime, kërcënime.
·       Psiqikisht– nënkupton kërcënim me shikim, grimasa, komente negative, shatazhim për të marrë para, shantazhe.
  • Fizikisht– nënkupton goditjen, shtyrjen ose marrjen dhe shkatrimin e gjërave personale.
  • Sociale– gënjeshtra, përhapja e thashethemeve, shakat pa krip, përqeshja në publik.
  • Sajber-dhuna – përmes përdorimit të internet teknologjisë dërgohen porosi kërcënuese, fotografi ose komente.
 
Kush mund të bëhet viktim?
Secili mund të gjendet në situatë të dhunës!Por, për disa fëmijë probabiliteti është më i madh që të gjenden në situata të tilla më shpesh. Më shpesh në shkollë, ata janë fëmijët të cilët dallohen për diçka nga të tjerët. Për shembull, mund të jenë fëmijë që janë shumë të gjatë ose të shkurtër, mbajnë syza, janë të dobët ose të mëdhej, nga kombësitë tjera, vishen modest ose jo zakonshëm, kanë nota të dobëta ose janë shumë të shkëlqyeshëm, sillen në mënyrë që tërheq vëmendje, të varfër ose të sëmurë.

Sa shpesh paraqitet?

Disa të dhëna statistikore për keqtrajtimin sugjerojnë se 28% e nxënësve nga mosha 6 deri 12 vjeçare kanë histori me të qenurit viktimë e dhunës, kurse 30% e nxënësve të shkollave të mesme pranojnë se i kanë keqtrajtuar nxënësit tjerë. Pothuaj 10-14% e fëmijëve ka qenë viktimë e keqpërdorimit më shumë se 6 muaj. Shumica e viktimave të cajber-dhunës, poashtu, janë viktimë e dhunës në shkollë.
Studimet tregojnë se arsimtarët shpesh herë nënvlersojnë se sa keqtrajtime ndodhin në shkollat e tyre, sepse ata shikojnë vetëm pothuaj 4 % të rasteve të keqtrajtimit që ndodhin. 
Në botë, pothuaj 130 milion ose më shumë se 1/3 e nxënësve me moshë13-15 vjeçare kanë qenë viktimë e dhunës nga bashkëmoshatarët.
 
A ka dallim mes vajzave dhe djemëve?

Të dhënat tregojnë se nuk ka dallime të mëdha sa i përket numërit të vajzave dhe djemëve që kanë përjetuar keqtrajtime, por se numri i djemëve është më i lartë. Te dhuna verbale, ekonomike dhe emocionale, nuk vërehen dallime gjinore. Kur bëhet fjalë për dhunë fizike, te djemtë paraqitet përqindja më e madhe, kurse vajzat janë me numër më të madh te dhuna verbale. 

Cilat janë arsyet për dhunë?

Cilat janë arsyet dhe përse është pyetja që secila viktimë e dhunës nga bashkëmoshatarët dëshiron t’ua parashtroj dhunuesve. Përse i kanë zgjedhur pikërisht ata? A kanë nevrikosur me diçka? I kanë ofenduar? Ku kanë gabuar?Më shpesh, nuk kanë përgjigje për këto pyetje, sepse edhe vetë dhunuesit nuk dinë përse kanë dhunuar një numër të caktuar të bashkëmoshatarëve të tyre.Ajo që më së shpeshti paraqitet si arsye mund të jetë:
• Xhelozia
• Nevoja për vëmendje
• Zemrimi
• Dëshira për kontroll dhe fuqi mbi të tjerët
 
Cilat janë shenjat e përjetimit të dhunës?

  • Depresioni, vetëmia ose ankciozitet
  • Vetëbesimi i ulët
  • Kokëdhimbje, dhimbje e barkut, lodhje ose humbje e oreksit
  • Suksesi i reduktuar në shkollë
  • Ikja nga shtëpia ose dëmtimi i vetvetes
  • Lëndime të pa sqarueshme
  • Rroba të humbura ose të dëmtuara, libra, elketornike ose stoli
  • Vështirësi me gjumin ose ankthe të shpeshta
  • Humbje e papritur e miqëve ose shmangua e situatave sociale
 
Si ndikon dhuna mbi shëndetin dhe mirëqenien e fëmijut?
 
Dhuna mund të ndikon shëndetin fizik dhe emocional, si në planin afatshkurtë edhe në atë afatgjatë. Kjo mund të shpie te lëndimi fizik, problemet sociale, problemet emocionale. Ata që janë ekspozuar ndaj dhunës bashkëmoshatare kanë rrezik më të madh të kenë probleme me shëndetin mental, kokëdhimbje dhe probleme me përshtatjen në shkollë. Poashtu, mund të shkaktoj dëmtime afatgjate të vetëbesimit. Fëmijët bëhet të turpshëm dhe të friksuar, nuk shkojnë në shkollë,mësojnë më pak, janë të pikëlluar, nuk janë në humor për shoqëri, por ndonjëherë edhe ata bëhen të dhunshëm.Nëse kjo situatë zgjat më shumë, dhe nëse fëmijut nuk i ndihmohet, kjo mund përgjuithmonë të lë gjurmë në personalitetin e fëmijut si fëmij që ka përjetuar dhunë. Mund të bëhen të turpshëm dhe jo të lumtur kur të rriten ose mund vetëm të fillojnë të sillen me dhunë.
 
Si ta njohim që ndoshta pikërisht fëmija jonë është viktimë e dhunës bahkëmoshatare?

Dihet se fëmijët vështirë flasin në këtë temë. Por, ekzistojnë disa shenja të ndryshme për paralajmërim të cilat mund të na ndihmojnë që ta njohim ose të dyshojmë se fëmiju jonë ndoshta edhe keqtrajtohet, por kryesisht kanë të bëjnë me frikën që lidhet me shkollën. Nëse dhuna ndodh gjatë rrugë për në shtëpi, fëmiju do ta ndërron rrugën, do të kërkoj që prindi ta dërgoj në shkollë, etj. Ndonjëherë vijnë në shtëpi me rroba të dëmtuara ose me libra të dëmtuara, kanë mavijosje të pasqarueshme ose prerje.Shumë shpesh ata fëmijë japin shenja se ndjehen të vetmuar, depresiv, të pikëlluar, të frikësuar, të pa sigurt dhe me vetëbesim të dobët. Nëse bëhet fjalë për sajber-dhunë, atëherë vërehet përdorim më i vogël i kompjuterit ose celularit.
Fëmijët nuk e kanë të lehtë t’ju besohet të rriturve për atë që kanë përjetuar. Atë që prindërit mund ta bëjn është të bisedojnë me fëmijun se si të sillet nëse ndodhet në një situatë të tillë kur do të dhunohet, t’i bëhet me dije se kur të gjdendet në situata të tilla ai mund të mbështeten në ndihmën dhe mbështetjen e prindërve. 

Me rëndësi është të merret parasyshë se fëmijët që kryejnë dhunë janë grup i rrezikshëm të cilit i nevojitet ndihmë
Shpesh ndodh që fëmijët të cilët kanë përjetuar dhunë, pas një kohe të fillojnë edhe ata të ushtrojnë dhunë.

Masat preventive

Shoqëria e shëndoshë dhe e sigurt

Çrrënjosja e dhunës nga bashkëmoshatarët në shkollë është proces i gjatë i cili krkon përkushtim të madh nga ana e arsimtarëve, psikologëve dhe prindëve. Shumë është me rëndësi që të rritet vetëdija për seriozitetin dhe shpeshtësinë e kësaj dukurie. Fakti është i padiskutueshëm se dhuna është e pranishme në shkollë, por vetëm duhet të jemi objektiv dhe ta pranojmë këtë fakt.Hapi i mëtejmë do të ishte që arsimtarët të mësojnë t’i njohin format e dhunës, sidomos kur bëhet fjalë për dhunë emocionale dhe fizike. Ndonjëherë, shenjat nuk janë aq të qarta, por secili arsimtar mund ta vërej nëse ndonjë prej nxënësve tërhiqet në vetvete, nuk dëshiron të shoqërohet dhe nuk ndjehet sigurt në mjedisin shkollor. Nëse vërtetohet se ekziston dhunë nga bashkëmoshatarët në klasë, nuk duhet menjëherë të kalohet në ndëshkim të dhunuesve. Shumë më me rëndësi është të bidesohet me të dy që të zbulohen arsyet e vërteta që kan shpier në sjellje të dhunëshme, gjegjësisht, deri në keqtrajtim.


Bashkimi i prindërve në luftën kundër dhunës bashkëmoshatare

Që të pengohet sjella agresive e nxënësve, shumë është me rëndësi që në mënyrë të pa ndrëprerë dhe të shëndoshë të bashkëpunohet mes prindërve dhe shkollave. Kjo do të duhet të merr kahjen e informimit recioprok për çdo sjellje jo tipike e cila do të detektohet te fëmija, pavarsisht a bëhet fjalë për dhunë bashkëmoshatare ose për ndonjë problem tjetër.Ndërtimi i personaliteteve të shëndosha fillon nga shtëpia, kurse vazhdon në shkollë. Andaj, funksionaliteti i këtyre dy faktorëve, individualish ose bashkarisht, ka rëndësi të madhe për prevenimin dhe anulimin e dhunës bashkëmoshatare. 

Puntori dhe programe për ndërtimin e stabilitetit emocional te fëmijët

Puntori në temën inkluzioni, toleranca dhe respektimi duhte të organizohen nga ana e sistemit arsimor, sepse ata kontribojnë në krijimin e klimës ku sjellja e dhunëshme do të gjykohet, kurse nga ana tjetër, te fëmijët ndërtohet mirëkuptimi për nevojën për respektim të çdo individi dhe dallimeve të tij.Në atë mënyrë, materiali i cili do të sillet për prevenimin e dhunës mes bashkëmoshatarëve do të përfshihet në planin dhe programën e aktiviteteve shkollore.
 
Pas ardhjes së fëmijëve në këtë botë, numri më i madh i prindëve thjeshtë harrojnë jetën e tyre ose jetën e tyre bashkëshortore. Fëmijët bëhen qendër e vëmendjes. Për ata bëhet edhe e pamundur, por pothuaj në të gjitha rastet sociale, temat e bisedave janë vetëm fëmijët.Shumë shpesh edhe komunikimi mes partnerëve është për të njejtën temë. Ku të shëtisin, cili është aktiviteti i radhës, çka t’ju blejnë, si t’i bëjnë më të mirë se shoqët e tyre. Ashtu gara fillon nga hapat e tyre të parë...
 
Ku janë prindërit në këtë çështje
Të humbur në rrëmujën e vazhdueshme pas kohës dhe të hollave, harrojnë plotësisht veten dhe partneren e tyre. Madje disa harrojnë se çfarë persona kanë qenë dhe çka ka bënin para se ta rrisnin disa herë familjen e tyre. Dhe pikërisht, të lindin fëmijë dhe të shëndrohen në individë dashamirës është begati dhe dhuratë më e madhe që dikush mund t’i jep vetvetes ose botës, por jo edhe arsye që të humbet ose të harroj identitetin e vet.
 
Për fëmijë të lumtur dhe të shëndoshë, nevojiten prind të lumtur dhe të shëndoshë
Sepse, që të krijohen fëmijë të shëndoshë, nevojiten prindër të shëndoshë.Nëse i dëgjoni ekspertët ose prindërit të cilët e kanë zakon të brengosen edhe për veten, jo vetëm për fëmijët e tyre, do ta shihni se që të keni famije të lumtur nevojitet që të kudjesen për vetveten dhe lidhjen martsore në të njejtën kohë. Shembull tipik për këtë janë Danezët, Holandezët dhe popujt tjerë skandinav që jetojnë me këto parime. 
Danimarak disa herë me radhë është shpallur si vend më i lumtur për të jetuar, kurse Danezët për popull më i lumtur në botë, kurse fëmijët në Holandë janë fëmijë më të lumtur në botë sipas “Unicef”“.
Atëherë, ku qëndron sekreti dhe cilat janë  rregullat dhe parimet e tyre?
Danezët, për shembull, nuk e preferojnë rrahjen si masë disiplinuese. Por e kundërta, përdorin empatinë që të mund të lidhen me fëmijën, duke caktuar kufij të qartë, por duke ju shmangur ultimatumeve ose kërkimit të bindjes.Prindërit punojnë në zhvillimin e respektit reciprok, duke ju sqaruar arsyet pas rregullave të vendosura dhe në mënyrë të qetë i përgjigjen sjelles problematike te fëmijët.Nëse, si prind, ndjeni se e humbisni kontrollin, atëherë më mirë të jepi një pauzë. Nëse prindi është i qetë,edhe fëmijët do të jenë të qetë.Nëse fëmiju kalon një periudhë të zemrimit, atëherë ju patjetër ta udhëhiqeni dhe ta nxjerni nga kjo periudhë e zemrimit dhe e mërisë.Andaj, lejoni fëmijën t’i shpreh emocionet dhe urdhëroni atë që të vij te ju kur të jetë gati për bisedë.Nëse vëmendja na është drejtuar ka ai, me siguri edhe të qamurit do të ndalen më shpejtë dhe më shpejtë do të mund të flasim me të se si ndodhi e gjithë kjo dhe se si nuk duhet të përsëritet. E saktë, çdo fëmijë është individ i ndryshëm, ka fëmijë më të lehtë dhe më të vështirë për bashkëpunim, dhe nuk ka ndonjë zgjidhje universale e problemeve, por askush asnjlherë nuk ka thënë se të bëhesh prind është punë e lehtë dhe e thjeshtë. Por, nëse punoni vazhdimisht në zhvillimin e personalitetit tënd(njeriu mëson sa të jetë gjallë, apo?!), më lehtë do t’i ballafaqoni edhe fazat e zhvillimit të vetë fëmijëve tuaj. Familja krijohet dhe ndërtohet tërë jetën, ashtu si edhe zhvilohet identiteti i fëmijëve tuaj.
 
Roli i prindërit ka fillim, por nuk ka fund,dhe nuk është edukimi vetëm në periudhat kur fëmijët janë të shqetësuar ose kur e testojnë durimin tonë.Mënyra si ju afrohemi në periudhat kur janë të qetë, jo vetëm që direkt ndikon në mirëqenien e përgjithshme të tyre, por edhe në mënyrën se si ata do të reagojnë ndaj mjedisit rreth tyre dhe sa do të kenë mirëkuptim dhe thimbshuri për të tjerët. 
 
Koha e kaluar bashkë është shumë me rëndësi
Për Danezët, shumë është me rëndësi koha që kalohet sëbashku. Dhe ky nuk është trend, por mënyrë e përditshme jetese.Pikërisht dihet dhe respektohet orari i punës për prindërit, kështu që përditë mbetet mjaft kohë për shoqërim me fëmijët. Prandaj, fëmijët nuk shkruhen në shumë aktivitete jashtë orarit të shkollës. Pavarsisht nëse janë vaket familjare, shëtitje në natyrë, lojë familjre për argëtim ose dikush bën vet projekt, fëmijët të cilët rregullisht shoqërohen me prindërit e tyre kanë më shumë vetëbesim dhe janë më të lumtur. 
 
 
Mbështesni pavarsinë dhe mëvetësinë e tyre
Përveç shoqërimit të shpesht, fëmijëve poashtu duhet t’ju mundësohet që të bëhen të pavarur,kështu që  disa mendojnë se loja e lirë jashtë ose brenda në shtëpi është kyçe për një fëmijëri të lumtur. Madje edhe kur janë aventuristik.Fëmijët mësojnë shumë nga njëri tjetri.Përveç që shoqrimi me fëmijë në moshë të ndryshme i ndihmon në ndërtimin e vetëbesimit dhe i jep ndjenjën e kontrollës mbi situata. Më të vegjëlit mësojnë nga më të mëdhejt, kurse më të mëdhejt mësojnë se si të kujdesen për më të vegjëlit.Kur fëmija shoqërohet me fëmijë më të vegjël, mëson se si të bëhet lider, por kur shoqërohet me më të mëdhej - ai mëson t’i ndjek, kurse këto të dy procese janë të rëndësishme për zhvillimi e fëmijës. Dhe nëse vjen në ndonjë konflikt gjatë lojës, dhe ndjeni sikur duhet të intervenoni, prisni pak. Jo çdo situatë kërkon angazhimin e prindit. Fëmijët vet duhet të gjejnë zgjidhje,kurse me këtë ata do t’i zhvillojnë aftësitë e tyre për bisedime. 
 
Bëhënu të sinqertë me fëmijët
Për shembull, kur fëmiju juaj do t’ua sjell “kryeveprin” e tij nga vizatimi në vend se vetëm ta lëvdroni se sa artist i madh është, më mirë është të zhvilloni diskutim me të çka është vizatuar, përse është vizatuar, përse janë zgjedhur ngjyrat që janë zgjedhur... Hulumtimet tregojnë se fëmijëve që vazhdimish ju është thënë se janë të mençur, shumë më lehtë dhe më shpejtë dorëhiqen kur ballafaqohen me gjëra të vështira si të rritur. Lëvdroni, por me masë, dhe lëvdroni procesin dhe punën e kontribuar, por jo aftësinë e tyre. 
 
Ndani kohë për vete
Prindërit duhet të ndajnë kohë për vete, edhe individualisht edhe si çift.Nëse detyrat nuk ju lejojnë një herë në javë, atëherë së paku një ose dy herë në muaj qerasni veten me një darkë të përbashkët jashtë shtëpisë. Por, nëse ndonjlherë kjo teknikisht nuk mund të realizohet (nuk ka kush të kujdeset për fëmijët), ose keni vështirësi financiare, atëherë mund të organizoni darkë romatike në shtëpi. Vëni fëmijët në gjum, vendosni ushqimin që e preferoni, shkyçni televizorin, ndizni disa qiri, gjeni temën për bisedë dhe koha juaj për relaksim mund të filloj.
 
Shumë çifte të martuara mendojnë se martesa e tyre është e fortë sepse shumë rrallë ose pothuaj asnjëherë nuk kanë konflikte. Por, vrasësi i vërtetë i martesës faktikisht është tjetërsimi mes partnerëve në llogari të qëtësis në shtëpi. I përkushtoheni punës ose prindërisë që të evitoni konfrontimet që mund të rezultojnë në konflikt. Fëmijët më së shumti e ndjejnë humbjen e afërsis mes prindërve.Fëmijët nga martesat e tilla shumë lehtë mund të gjenden në gjende problematike, të kenë probleme akademike ose probleme me sjelljen,për dallim nga fëmijlt që janë rritur me prind të lumtur. Imagjinoni lidhjen tuaj si mjedis emocional ku fëmijët tuaj jetojnë. Ashtu si kur dëshironi të thithni ajër të pastër, ashtu duhet të rriten edhe në mjedis plotë me dashuri.
 

 

Diabeti te fëmijët është problem shëndetsor të cilin mund ta merr çdo fëmijë, pavarsisht nga mosha e tij/saj. Bëhet fjalë për dëmtim serioz i cili, nëse nuk trajtohet siç duhet dhe nuk kontrollohet siç duhet, mund të sjell pasoja të cilat mund ta rrezikojnë edhe jetën e fëmijëve. Fatmirësisht, shumica e diabetikëve jetojnë gjatë dhe shëndetshëm. Simptomet e diabetit te fëmijët shumë lehtë mund të vërehen, dhe pasi të vërtetohet prania e sëmundjes, duhet të ndërmeren masa për kontrollimin e saj dhe fëmijut t’i jepen udhëzime dhe mbështetje për bashkëjetesën me atë.

 

Çka është diabeti?
 

Diabeti është sëmundje kronike e cila karakterizohet me vlerë më të lartë të sheqerit (glikozës) në gjak. Niveli i sheqerit në gjak kontrollohet nga insulina, hormon i cili tajohet në pankreas. Detyra e insulinës është të ndihmoj në bartjen e glikozës nga gjaku në qeliza, ku zbërthehet dhe fitohet energji.

 

Llojete e diabetit

Ekzistojnë tre tipe të diabetit:

  • Diabeti tipi 1 ( diabeti i cili varet nga insulina). Bëhet fjalë për sëmundje autoimune me paradispozitë të mundshme gjenetike. Paraqitet në çdo moshë, por më shpesh te fëmijët, adoleshentët dhe te njerëzit e ri. Te ky lloj i diabetit, pankreasi krijon shumë pak ose aspak nuk krijon insulin. 

  • Diabeti tipi 2 (diabetit i pavarur nga insulina). Ky tip i diabetit është formë më e shpesht e diabetit. Përafërsisht i ndikon të rriturit, por vitete e fundit paraqitet edhe te të rinjët dhe adoleshentët, për shkak të peshës së lartë të trupit. Te ky lloj i diabetit, pankreasi më shpesh krijon ose tajon insulin, por kjo sasi e insulinës ose nuk është e mjaftueshme për organizmin ose qelizat janë rezistuese ndaj insulinit. 

Simptomet dhe shenjat e diabetit tipi 1

Të shumta janë simptomet dhe shenjat të cilat tregojnë se është e mundur që fëmiju të ketë diabet tipi 1, kurse më shpesh janë: 

- urinimi më i shpesht me sasi të madhe të urinës

- etje e rritur

- tharje të gojës dhe fytit

- humbje e peshës

- rritje e oreksit

 - ndjenjë e lodhjes

- kruarje për shkak të pelenave te foshnjë në gji,e cila nuk kalon me kujdes të zakonshëm

- dëmtimi i sjelljes

Simptomet dhe shenjat e diabetit tip 2

Është vështirë që të diagnostifikohet diabeti tipi 2 te fëmijët dhe te të rinjët, sepse fillon me simptome të lehta ose pa simptome. Paraqitja e këtij tipit të diabeti është shumë më e shpesht, sidomos te fëmijët dhe te adoleshentët, dhe ka të bëj me mënyrën e jetesës dhe me rritjen e peshë së trupit, me aktivitetin e pamjaftueshëm fizik dhe me konsumin e ushqimit të shpejtë ose pa vlera ushqyese.

Në krahësim me diabetin tipi 1, diabeti tipi 2 fillon me simptome të buta: 

- urinimi i shpesht në sasi të madhe të urinës

- etje e rritur

- rritet ndjenja e urisë

- humbja e peshës së trupit

- mjegullimi i të pamurit 

- infeksione kërpudhore 

- shërimi më i ngadaltë i plagëve

- ndjenjë e lodhjes dhe sfilitjes

Diabeti tipit 2 është më i shpesht te fëmijët me moshë nga 10-19 vjeçar. Mesatarja është 13 vjeçar, dhe zakonisht në korrelacion me pubertetin.

 

Shprehitë jetësore– më të rëndësishme për prevenim dhe për kontrollim të diabetit

 

Diabeti kontrollohet me kombinimin e ushqimit të shëndetshëm, aktivitetit fizik dhe reduktimin e peshës strupore. Disa fëmijë dhe të rinjë patjetër të marrin insulinë, sidomos ato me diabetes të tipit 1, por as insulin, as barnat nuk mund ta zëvendësojnë ushqimin e shëndetshëm, aktivitetin e rregullt fizik dhe mirëmbatjen e peshës optimale. 

Zbatimi i shprehive të shëndosha jetësore mund të ketë ndikim pozitiv mbi shëndetin tuaj dhe në parandalimin e diabetit.

Një numër vazhdimisht e më i madh i fëmijëve dhe të rinjëve kanë shprehi jo të shëndosha jetësore. Konsumojnë ushqim të shpejtë, konsumojnë pa masë dhe pa nevojë „ushqime të imëta“, pije të gazuara dhe ëmbëlsira, kurse me këtë, ata detryrohen t’i tejkalojnë vaktet dhe nuk konsumojnë mjaftueshëm pemë dhe perime të freskëta dhe nuk janë mjatfuteshëm fizikisht aktiv.

 

Trashësia te fëmijët si faktorë për diabetin

Trashësia te fëmijët më shpesh e më shpesh konsiderohet si aktivator për diabetin, krahësuar me paradispozitat gjetentike. Trashësia e cila mund të na shpie deri te diabeti, sot, është e shpesht dhe është në rritje, dhe tashmë nuk është e rezervuar vetëm për të rriturit. Vazhdimisht e më shumë fëmijë ballafaqohen me këtë çrregullim, i cili mund t’i atribohet mënyrës së të jetuarit dhe ushqimit të cilin e kemi në dispozicion çdo ditë, kryesisht si të pa shëndetshëm dhe zgjidhje e aty për atyshme.

 

Paralelisht me epideminë e obesitetit rritet edhe epidemia nga diabeti, sidomos na shqetëson fakti që pragu i moshës së atyre me peshë të rritur trupore, kurse nga këtu edhe i atyre me diabet, zhvendoset ka fëmijët dhe ka të rinjët. 

 

Çka duhet të dinë prindërit?

 

Të ushqyerit me masë dhe i balancuar për prevenim të diabetit.

 

Të ushqyerit me masë dhe i balancuar duhet të kaloj në shprehi qysh nga hapat e parë.

Gjithsesi, vetëm prindërit janë më meritorët për këtë pjesë. Nuk mjafton vetëm t’i flisni fëmijës suaj se si të sillet, më së mirë është të bëheni model i mirë për të, sepse fëmijët mësojnë shumë shpejtë nga prindërit e tyre.

Kushtoni vëmendje të veçantë shprehive të fëmijëve tuaj. A ndjehe mirë në trupin e tij? A lëvizet lehtë, me lumturi, duke i kryer shpejtë aktivitetet që i pëlqen? A konsumon ushqime të ndryshme? Gjithsesi se fëmijët kërkojnë ëmbëlsiara dhe „ushqime të lehta“, por a ndjekin ndonjë formular familjar dhe ndonjë orar për vaktet, duke konsumuar mjaft perime, pemë dhe drithra? A kanë çdo ditë në pjatë perime me ngjyra të ndryshme, si spinaq, brokoli, lulelakër, karrotë, panxhar, patëllxhan modar dhe të tjera?

Mediat bashkëkohore çdo ditë i “bombardojnë“ fëmijët me reklama me ushqim të shpejtë, me “ushqime të lehta“ të ndryshme dhe pije jo të shëndetshme- për ushqime të pavlerë të cilat potencialisht na shpien te trashja ose ka diabeti. Andaj, ju si prind,me rëndësi është t’ua tregoni “ anën tjetër“, më saktësisht t’ju sqaroni atë që e shihni në ekranet e vogla, thjeshtë, nuk është zgjidhje më emirë, dhe se ekziston një numër i madh i zgjedhjeve alternativave dhe më të shëndetshme të ushqimit.

Vaktet familjare

Hulumtimet tregojnë se fëmijët që hanë me anëtarët tjerë të familjes dhe gjatë kohës së vaktit nuk shikojnë televizor, kanë shprehi të shëndosha dhe shumë pak rrezik nga trashja. Dinamika pozitive familjare, si diskutimi i lehtë, të qeshurat, atmosfera relaksuese dhe të tjera kanë të bëjnë me rrezik më të ulët nga trashja te fëmijët, dhe me këtë pengohet edhe paraqitja e diabetit. Edhepse vaktet e prëditshme familjare sot janë të pamundura për shkak të orarve të ndryshme dhe aktiviteteve ditore të prindërve dhe fëmijëve, mundohuni të hani bashkë dy deri tre herë në javë. Gjithmonë ushqimin servojeni në tryezën për ushqime, asesi para televizorit.
 

Aktiviteti fizike

Aktiviteti i rregullt fizik dhe cilësia e kohës që kalohet me famljen janë njëlloj të rëndësishme për mirëmbatjen e shëndetit, si fizikisht, ashtu edhe mentalisht.

Nxisni fëmijët që të jenë aktiv sa më shumë që është e mundur dhe ta kufizojnë kohën e të ndenjurit ulur, pavarsisht nëse vizatojnë, shikojnë televizor ose luajnë lojëra kompjuterike. Me rritje e fëmijëve, ata patjetër të qëndrojnë më shumë ulur për shkak të detyrave ose obligimeve shkollore, andaj shfrytëzoni kohën ndëkohë që ende janë në moshë të vogël që të mësohen me më shumë aktivitet fizik dhe argëtim. Sportet shkollore dhe aktivitet e ndryshme të organizuara për fëmijë janë zgjedhje e duhur, por, nuk duhet anashkaluar edhe shkuarja bashkarisht me fëmijët në park gjatë kohës së vikendeve, shëtitja çdoditore, biçiklizmi dhe aktivitete tjera.

Rritja dhe zhvillimi janë një nga shenjat më rëndësishme nga lindja e tyre. Rritja nuk është thjeshë proces kuantitativ i rritjes së dimensioneve të truput, por një proces i komplikuar i cili i përfshin edhe ndryshime cilësore të strukturës, funksionit dhe reaktivitetit të indeve të veçanta dhe organeve, si dhe ndryshimet psiqike të fëmijës gjatë përshtatjes së tij me mjdisin ose rrethin.
 
Dimensionet normale dhe karakteristikat te i porsalinduri
I porsalinduri në kohën e paraparë në shumicën e rasteve është me peshë trupore prej 2,3 deri4,1 kilogram, me gjatësi prej 46 cm deri 54 cm dhe me vëllim të kokës prej 33 deri64 сm. 
Gjatë ditëve të para të jetës i porsalinduri humb deri 10 % nga pesha e saj/tij, kurse pas 15 ditëve fillon të arrij peshën e tij/saj të lindjes dhe fillon të shtoj nga 500 deri700 gram deri në fund të muajit të parë.
Pas lindjes foshja e porsalindr mund ta rrotull kokën e tij/saj, mund ta përqendroj shikimin më shpesh te nëna, reagon ndaj zhurmave të fuqishme, dritës së fuqishme dhe ka refekse të fuqishme për lëvizje ( reflekse refleksive).
 

Në periudhën e gjidhënies, rritja mesatare e peshës së trupit gjatë tre mujëve të para të jetës është 20 deri30 gram në ditë, në tremujorin e dytë15 deri20 gram në ditë, ku pothuaj për 6 muaj foshnja e dyfishon peshën e saj fillestare trupore, në moshën njëvjeçare normalisht të duket trefish më e rëndë.
 
Gjatësia dhe vëllimi i kokës poashtu janë indikator të rëndësishëm për rritjen dhe zhvillimin e duhur të  foshnjës. Kështu deri në fund të moshës njëveçare foshnja fiton25 cm në gjatësi dhe 2 cm në vëllimin e kokës në tremujorin e parë pas linjdes kurse në fund të vitit 12 cm.
Ne pediatrit e kemi një të ashtuquajtur grafikon i rritjesme të cilin pas çdo paraqitje të masës përcillet përparimi i foshnjës krahësuar me masat normale– refrente për moshën dhe gjininë e caktuar. Në këtë mënyrë ndiqen ose përcillen dallimet dhe kërkohet arsye për ngecjen në rritje dhe ngecjet tjera.
 
Faktorët e mbetur dhe indikatorët për rritjen dhe zhvillimin normal
Përveç atyre fizik, ekzistojnë edhe faktorë tjerë që tregojnë zhvillimin e foshnjës. Ata janë shkathësitë motorik si dhe adaptimi social. Kështu kur foshnja mbush një muaj e gjysmë foshnja fillon të buzëqesh ndaj fytyrës dhe zërit të njohur, në tremuaj e mban kokën, i vë duart në gojë dhe në 4 muaj mundohet të mban produkte dhe lojëra.Tash në 6 muaj largohet nga nënstresa, lëviz lojërat nga njëra dorë në tjetrën dhe guget. Në muajin e 7 kthehet në stomak dhe fillon që ulet, në muajin e 8-të fillon të kuptoj disa urdhëra por kur e mbush muajin 9 mund të ulet qëndrueshëm, ka motorik të mirë të gishtit të madh dhe atij tregues dhe thotë së paku një fjalë me kuptim. Në moshën njëvjeçare tashmë mund të qëndroj dhe të ec me përcjelle, të artikulon së paku 3 fjalë me kuptim dhe pa ndihmë mund të shfleton fletat e librit ose librave me foto.
 
Viti i parë i rëndësishëm për tërë jetë!
Viti i parë i foshnjës është me rëndësi të madhe kur bëhet fjalë për zhvillimin dhe rritjen e saj/tij të duhur. Fëmija rritet me tempo shumë të përshpejtuar, prandaj është me rëndësi që prindërit ta ndjekin zhvillimin fizik dhe mental të foshnjës së tyre.
Në tentativën e saj/tij për ta mësuar rrethinën, foshnja mbledh prëvoja dhe të dhëna parndaj fillon t’i formoj shprehitë e para të jetës, të ndjehet e uritur, të dëshiron të luaj, të dij kur ka nevojë për kujdes dhe mbrojtje nga prindërit dhe vetëm kjo ndikon zhvillimin e vet mental dhe trupor më tej në jetë. 
 
Shkuarja në shkollë ëshë një nga ndodhitë më të rëndësishme në jetën e një fëmije.Kjo është periudhë në të cilën ngal hyjnë në botën e detyrimeve dhe botën e të rriturëve. Ta përgatisni fëmijën për këtë hap don të thotë ta aftësoni që ai në mënyrë më efikase t’i kryej detyrat të cilat i parashtohen para tij nga shkolla dhe familja. Ky është proces i cili si për fëmijët poashtu edhe për prindërit është njëlloj i rëndësishëm. 
 

Qëndrimi pozitiv

Shumë është me rëndësi që fëmijut t’i prezantohet dhe t‘i zhvillohet qëndrimi pozitiv dhe emocionet pozitive ndaj insitucionit të shkollës. Përgatitja emocionale është me domethënie të madhe në drejtim të zhvillimit të dashurisë ndaj shkollës dhe largimit të tërë frikës dhe dilemave të mundshme.
Është gabim që shkolla t’i paraqitet si insitucion ku fëmijës do t’i mësohet rendi.Kjo shpesh është gambim që praktikohet nga vetë prindërit. Prandaj bisedat për rëndësinë dhe gjërat e bukura që e presin fëmijën tuaj, shëtitja në oborrin e shkollës dhe leximi i tregimeve për ndodhitë shkollore, shëtitjet nëpër oborrin e shkollë është përgatitje e mirë dhe zhvillon qëndrim pozitiv. 
 
Fëmijët që shumë shpejtë adaptohen dhe janë të suksesshëm në shkollë, në përgjigjës burojnë nga familjet që u kanë dhënë mbështetje të pa rezervë, dhe të cilët kanë qasje pozitive ndaj shkollës dhe të mësuarit.
 
Poashtu nëse u mësojmë fëmijëve raportin e mirë ndaj punës dhe detyrimeve do ta ndihmojë fëmijën që nga mosha e re të bëhet e vetëdijshme për domethënien e punëve, dhe përkufizimin e qartë se çka është lojë dhe çka është punë.
Prandaj, ndarja e obligimeve shtëpiake gjegjësisht punës të cilën nga fëmija e kërkojmë ta mbaroj pa ndihmë dhe mbikëqyrje ndihmonë në vetëdiciplinë, pavarsinë e nxënësit dhe në planifikimin e kohës.Ky aktivitete ndonjëherë për fëmijun është sfidë e vërtetë dhe do të kërkoj mbështetje dhe pëkushtim të plotë nga ana juaj. Por interesi dhe shqetësimi ose brengosja juaj janë një shembull i vërtetë nga i cili fëmija mund të mësoj dhe t’i arrij shprehitë të cilat mund të jenë të dobishme në të kundërtën.
 
Përgatitja edukativo-arsimore

Pikërisht kjo përgatitje ka të bëj me formimin e shprehive të punës për mësim dhe për përvetësimin e disa paranjohurive të caktuara. Por jo gjithmonë është më e rëndësishme që fëmija të di të lexoj para se të shkoj në shkollë. Këto janë gjëra të cilat fëmija gjithsesi do t’i mësoj në shkollë, sepse jo rrallëherë ndodh që të njejtat t’i ketë përvetësuar dhe interpretuar në mënyrë të gabuar.
Kushtoni më shumë vëmendjedryshimeve në natyrë dhe rrethinë. Mundësoni fëmijës që në mënyrë të pavarur të bëj krahësime, të orientohet në hapësirë dhe kohë dhe të lidh disa aktivitete të caktuara me periudhën kohore.Paraqitja e një rutine të thjeshtë ditore është shumë ndihmuese. Lexoni tregime fëmijëve tu edhe kur jan shumë të vegjël. Leximi i rregullt do të transformohet në shprehi të rregullt për kryerjen e detyrave të shtëpisë, kur fëmijët do të shkojnë në shkollë. Caktoni vendin dhe kohën për mësim dhe detyra shtëpie. Kjo nuk është patjetër të jetë diçka e veçantë, me rëndësi është të mos ketë në atë hapësirë pajisje elektronike të cilat do ta koncentrojnë dhe më me rëndësi është që fëmijët të marrin porosinë se detyra e shtëpisë është prioritet.
Insistoni që detyrat e shtëpisë të jenë të rregulluara. Fëmijët duhet të mësojnë se është me rëndësi që ta paraqesin vetveten dhe punën e tyre në rendim më të mirë të mundshëm, sepse ky është indikator për vetërespekt dhe respekt për të tjerët. Shprehi e cila do t’i sjell dobi më andje në jetë. Kontrolloni detyrat e shtëpis së fëmijëve të tyre, kontrolloni nëse e kanë kuputuar procedurën dhe procesin e të njejtës.Merrni pjesë nëse fëmija ju parashtron pyetje konkrete dhe kërkon sqarim plotësues. Gjithsesi mos e teproni me vendosjen e kritereve të fuqishme dhe rregulla për mësim.Gjithmonë le të ketë hapësirë për lojë dhe aktivitete të cilat i kanë të preferuara. Sporti le të mbetet si prioritet që do të përshtatet me detyrat e mbetura.


Përgatitja sociale

Përgatitja sociale e fëmijës suaj ka të bëj me mundësinë për përvetësimin e formave specifike të sjelles të nevojshme për krijimin dhe ruatjen e komunikimit me fëmijët tjerë dhe rrethinën. Kjo përfshinë edhe komunikimin edhe me njerëz të pamjohur, por jo me firikë por me kujdes. Të krijoj miqësi të reja dhe shoqëri, të mësoj t’i ndaj punët dhe të ketë ndjenjën e përgjegjësisë ndaj të tjerëve.Pjekuria sociale nënkupton edhe ekzistimin e shprehive kulturore gjatë të folur, në sjelle dhe respektimin e të tjerëve.

Dëgjoni fëmijën tuaj

Gjithsesi dëgjoni fëmijën tuaj dhe gjithmonë ndani mjaftë kohë për pyetjet e tij dhe kërkesat e tij. Pavarsisht sa janë të njejta përsëritëse ose ndoshta të pa rëndësishm, rëndësinë ua jepni ju.Në këtë mënyrë fëmija do të ndjehet i sigurtë dhe do të mund të mbështetet mbi ndihmën tuaj.Problemt me të cilët mund të hasen gjatë shkollës le të jetë të përbashkët. Motivoni bisedën për të njejtat probleme dhe t’i ndaj me ju.Në këtë mënyrë ndjenja e sigurisë vetëm do të vërtetohet dhe ju do të jeni të sigurtë se gjthçka është në rregull.
Nëse sërish vëreni se fëmija juaj sillet në mënyrë të çuditshëm, të ketë frikë, i tërhequr ose agresiv tentoni të flsini dhe ta kuptoni arsyen për këtë sjelle. Në situata të caktuarta, kërkimi  ndihmës plotësues profesionale mund të jetë shumë e rëndësishme në procesin e përgatitje dhe adaptimit të fëmijës me ndryshimet e reja jetësore dhe detyrimet të cilat ngadal por sigurt ia imponon bota e të rriturve.
 
 
 

rreth nesh

Shëndeti nuk është vetëm mungesë e sëmundjes, shëndeti është mirëqenie e plotë psiqike, fizike dhe emcionale. Misioni ynë do të jet i tillë. Me anë të këshillave të thjeshta dhe të shkurta dhe me përmbatje të cilat me shumë kujdes janë zgjedhur, ne ju ofrojmë të dhëna praktike të zbatueshme për përmirësimin e cilësisë së jetës në përgjithësi.

Ndiqni ne në Facebook

Newsletter

Shkruani e-mailin